Stary telefon leżący od kilku lat w szufladzie coraz trudniej traktować wyłącznie jak bezwartościowy elektroodpad. Boom na sztuczną inteligencję wywołał ogromne zapotrzebowanie na pamięci, zaawansowane półprzewodniki, miedź, złoto i inne materiały wykorzystywane w elektronice oraz infrastrukturze centrów danych. Jednocześnie rosną ceny części potrzebnych do produkcji nowych smartfonów. We wrześniu 2026 roku producenci mniejszych telefonów i laptopów przygotowują się już na niedobory pamięci trwające przynajmniej do 2027 roku, a według części branży napięcia podażowe mogą pozostać problemem nawet do końca dekady. Skutkiem ubocznym jest rosnąca atrakcyjność urządzeń używanych, regenerowanych oraz uszkodzonych egzemplarzy, z których można odzyskać sprawne ekrany, aparaty, obudowy czy inne komponenty. Smartfon, który jeszcze niedawno trafiałby na dno szuflady, zaczyna mieć wartość zarówno jako kompletne urządzenie, jak i źródło części oraz metali. 

Paradoks polega na tym, że AI może jednocześnie zwiększać ilość elektroniki i tworzyć warunki ekonomiczne sprzyjające lepszemu wykorzystaniu tego, co już wyprodukowano. Niedobór pamięci oraz wzrost cen nowych telefonów zachęcają do naprawy i ponownej sprzedaży starszych urządzeń, natomiast wysokie ceny metali zwiększają zainteresowanie profesjonalnym odzyskiem surowców. Nie oznacza to jeszcze, że problem elektroodpadów zostanie rozwiązany. Według Global E-waste Monitor świat wytworzył w 2022 roku około 62 mln ton e-odpadów, z których jedynie 22,3% zostało formalnie zebranych i poddanych właściwemu recyklingowi. Do 2030 roku ilość elektroodpadów może wzrosnąć do 82 mln ton rocznie. Jeśli jednak odzysk części i materiałów stanie się bardziej opłacalny, coraz większa część starej elektroniki może zacząć wracać do obiegu zamiast pozostawać w szufladach albo trafiać na składowiska.

Dlaczego boom AI sprawia, że stare smartfony zaczynają być więcej warte?

Jednym z najważniejszych powodów nie jest zawartość złota, lecz sytuacja na rynku komponentów. Centra danych AI pochłaniają ogromne ilości zaawansowanej pamięci, szczególnie HBM i DRAM. Producenci półprzewodników przesuwają inwestycje w stronę najbardziej dochodowych produktów dla infrastruktury sztucznej inteligencji, co ogranicza dostępność części wykorzystywanych w zwykłej elektronice. Reuters informował już na początku 2026 roku, że Microsoft, Google, ByteDance i inni wielcy odbiorcy rezerwują duże części produkcji pamięci największych dostawców. W efekcie wzrost cen zaczyna dotykać komputerów i smartfonów, a mniejsi producenci przygotowują się na długotrwałą presję kosztową. Według Counterpoint globalna sprzedaż nowych smartfonów może w 2026 roku spaść aż o 13,9%, między innymi dlatego, że coraz droższa pamięć utrudnia utrzymanie niskich cen urządzeń.

Gdy nowy telefon drożeje, automatycznie rośnie atrakcyjność urządzenia dwu- lub trzyletniego. Dotyczy to zarówno całych smartfonów sprzedawanych na rynku wtórnym, jak i uszkodzonych egzemplarzy przeznaczonych na części. Dane cytowane przez TechRadar wskazują, że w 2026 roku na rynku hurtowej odsprzedaży rosły wartości używanych urządzeń Apple i Samsunga, a firmy regenerujące sprzęt coraz częściej odzyskują ekrany, aparaty, moduły i inne elementy również z telefonów, których nie opłaca się naprawiać jako całości. Z ekonomicznego punktu widzenia stary telefon ma więc kilka możliwych żyć: może zostać sprzedany kolejnemu użytkownikowi, naprawiony, rozebrany na wartościowe części albo dopiero na końcu przetworzony jako źródło metali. Boom AI sprawia, że każda z tych ścieżek może być bardziej opłacalna niż jeszcze kilka lat temu.

Jakie wartościowe metale znajdują się w starym smartfonie?

Telefon zawiera znacznie więcej surowców, niż sugeruje jego niewielki rozmiar. W płytach głównych, złączach i innych elementach można znaleźć miedź, złoto, srebro, pallad oraz szereg metali wykorzystywanych w półprzewodnikach i elektronice. Bateria zawiera między innymi lit, kobalt, miedź i aluminium, natomiast głośniki, silniczki wibracyjne oraz inne miniaturowe komponenty mogą wykorzystywać metale ziem rzadkich. Pojedynczy smartfon zawiera oczywiście bardzo niewielkie ilości najdroższych pierwiastków. Wartość pojawia się dopiero przy przetwarzaniu tysięcy lub milionów urządzeń. Badanie opublikowane w 2025 roku, w którym przeanalizowano 850 telefonów, wykazało, że jeden kilogram korpusów telefonów zawierał około 278 gramów różnych metali, a złoto odpowiadało za ponad 82% ich oszacowanej wartości ekonomicznej.

Skala robi się szczególnie interesująca, gdy spojrzymy na miliony urządzeń przechowywanych w domach. Badacze ETH Zurich oszacowali, że około 6,5 mln nieużywanych telefonów znajdujących się w samej Szwajcarii może zawierać około 133 ton miedzi, 93 ton aluminium, 1,7 tony srebra i około 270 kg złota. To dobrze pokazuje koncepcję „urban mining”, czyli miejskiego górnictwa. Zamiast wydobywać kolejne porcje metalu z rudy, część zapotrzebowania można pokrywać poprzez odzysk surowców już wcześniej wprowadzonych do gospodarki. Problem polega na tym, że ogromna liczba telefonów nigdy nie trafia do profesjonalnego systemu zbiórki. Leżą w szufladach jako zapasowy telefon, pamiątka albo urządzenie zawierające stare zdjęcia i dane, przez co zawarte w nich materiały pozostają poza obiegiem przez wiele lat.

W jaki sposób rozwój AI zwiększa zapotrzebowanie na złoto i miedź?

Centra danych AI są ogromnymi konsumentami miedzi, ponieważ metal ten jest potrzebny nie tylko wewnątrz serwerów, ale przede wszystkim w infrastrukturze energetycznej. Wykorzystuje się go w przewodach, szynach zasilających, transformatorach, połączeniach elektrycznych oraz systemach chłodzenia. Badanie opublikowane w 2026 roku, które analizowało zapotrzebowanie centrów danych AI na 20 różnych minerałów, wskazuje, że miedź może odpowiadać za około 83% całkowitej masy analizowanych materiałów. Największa część zapotrzebowania nie wynika przy tym z samych procesorów. Około 64% miedzi w analizowanym modelu przypadało na rozbudowę sieci przesyłowych i dystrybucyjnych potrzebnych do dostarczenia energii do infrastruktury cyfrowej.

Złoto jest potrzebne w znacznie mniejszych ilościach, ale pełni funkcję, którą trudno całkowicie zastąpić w najbardziej wymagających zastosowaniach. Jest odporne na korozję, dobrze przewodzi prąd i sprawdza się w niezawodnych połączeniach elektrycznych. World Gold Council poinformował, że w pierwszym kwartale 2026 roku zapotrzebowanie na złoto w elektronice wzrosło o 3% rok do roku do 69,3 tony - był to najwyższy poziom od końca 2021 roku. Organizacja wskazuje bezpośrednio rozwój infrastruktury AI jako jedno ze źródeł tego wzrostu, szczególnie w produkcji zaawansowanych chipów, pamięci i podłoży elektronicznych. Jednocześnie wysokie ceny złota zmuszają producentów elektroniki konsumenckiej do ograniczania jego wykorzystania. To tworzy dodatkowy bodziec do odzysku metalu z urządzeń, które zostały już wcześniej wyprodukowane.

Czy bardziej opłaca się naprawić stary telefon, czy odzyskać z niego surowce?

Z punktu widzenia gospodarki o obiegu zamkniętym najlepszym rozwiązaniem zwykle nie jest natychmiastowe wrzucenie telefonu do przemysłowej niszczarki. Jeśli urządzenie nadal działa albo można je przywrócić do działania niewielkim kosztem, wartość kompletnego smartfona jest zazwyczaj znacznie wyższa niż metali znajdujących się w jego wnętrzu. Telefon można sprzedać, wymienić baterię lub ekran i ponownie wprowadzić na rynek. Dopiero gdy dalsze użytkowanie przestaje mieć sens, kolejnym etapem jest demontaż części. Sprawny aparat, wyświetlacz, głośnik czy element obudowy może posłużyć do naprawy innych urządzeń. Recykling materiałowy powinien być ostatnim etapem tej hierarchii, ponieważ podczas przetwarzania traci się część energii i wartości wykorzystanej wcześniej do wytworzenia gotowych komponentów.

Rosnące ceny nowych urządzeń powodują, że właśnie rynek regenerowany może być jednym z największych beneficjentów niedoboru komponentów. Counterpoint Research wskazuje już niedobór pamięci jako jeden z czynników wpływających na światowy rynek telefonów używanych i refurbished. Dobrym przykładem jest rynek indyjski, gdzie w pierwszej połowie 2026 roku sprzedaż regenerowanych smartfonów wzrosła o 13% rok do roku, podczas gdy sprzedaż nowych urządzeń spadła o około 11%. Przy coraz wyższych cenach nowych modeli kilkuletni flagowiec może ponownie stać się atrakcyjnym wyborem, szczególnie po wymianie baterii. Dopiero telefony z poważnymi uszkodzeniami, brakiem wsparcia oprogramowania lub zbyt małą wartością rynkową naturalnie przechodzą dalej - do odzysku komponentów i metali.

Dlaczego recykling starych telefonów nadal jest trudniejszy, niż może się wydawać?

Największym problemem nie jest samo stwierdzenie, że w urządzeniu znajduje się złoto czy miedź. Trzeba je jeszcze ekonomicznie i bezpiecznie odzyskać. W smartfonie dziesiątki różnych materiałów są połączone na bardzo niewielkiej przestrzeni. Płyta główna zawiera tworzywa, ceramikę i liczne metale, bateria wymaga osobnego przetwarzania, a obudowa może łączyć szkło, aluminium, stal i kleje. Profesjonalny zakład najpierw musi urządzenia zebrać, posortować i często rozmontować, a następnie oddzielić poszczególne frakcje. Proces odzysku metali z płyt drukowanych wymaga zaawansowanych metod pirometalurgicznych, hydrometalurgicznych lub coraz częściej eksperymentalnych technologii biologicznych. Badania Fraunhofer IGB prowadzone w 2026 roku pokazują na przykład możliwość wykorzystania mikroorganizmów do selektywnego odzyskiwania niektórych wartościowych metali z elektroodpadów.

Ekonomia zależy także od skali. Próba odzyskiwania złota samodzielnie z kilku telefonów praktycznie nie ma finansowego sensu, a używanie kwasów i innych metod chemicznych może być niebezpieczne. Wartość powstaje przy przemysłowym przetwarzaniu dużych partii materiału. IEA wskazuje jednocześnie, że recykling będzie odgrywał coraz większą rolę w podaży surowców krytycznych. Przy obecnej polityce średni udział materiałów wtórnych w podaży kluczowych minerałów może wzrosnąć z około 10% obecnie do blisko 20% w 2040 roku. Miedź i kobalt mają już stosunkowo rozwinięte systemy recyklingu, podczas gdy odzysk innych pierwiastków nadal wymaga rozwoju technologii i infrastruktury. Wysokie ceny surowców poprawiają ekonomię procesu, ale nie eliminują kosztów zbiórki, segregowania i oczyszczania materiałów.

Czy stare telefony mogą być przydatne bez rozbierania ich na części?

Ciekawym kierunkiem jest ponowne wykorzystanie całych urządzeń do zadań zupełnie innych niż telefonowanie. Współczesny smartfon zawiera procesor ARM, pamięć, pamięć masową, moduły komunikacyjne i bardzo energooszczędny system zasilania. Nawet urządzenie mające kilka lat może więc dysponować mocą obliczeniową wystarczającą do wielu zastosowań serwerowych, automatyki czy przetwarzania danych na krawędzi sieci. W 2026 roku badacze z University of California San Diego we współpracy z Google pokazali eksperymentalne klastry budowane z używanych smartfonów Pixel. Kilkadziesiąt urządzeń może działać jako niewielka platforma obliczeniowa, a powstający system ma docelowo wykorzystywać tysiące telefonów do obsługi obciążeń edukacyjnych i badawczych.

Takie konstrukcje oczywiście nie zastąpią serwerowni wyposażonych w akceleratory Nvidia czy AMD i nie są rozwiązaniem dla trenowania największych modeli AI. Pokazują jednak szerszą zasadę: urządzenie może stracić wartość jako nowoczesny smartfon, ale nadal zachowywać bardzo dużą część swojej wartości technicznej. Stary telefon może zostać użyty jako kamera, panel inteligentnego domu, urządzenie testowe, terminal, serwer niewielkiej aplikacji albo element klastra obliczeniowego. Z punktu widzenia środowiska jest to szczególnie korzystne, ponieważ maksymalnie wydłuża wykorzystanie energii i surowców zużytych podczas produkcji. Dopiero po kolejnych latach, gdy elektronika rzeczywiście przestanie nadawać się do użytkowania, można przejść do odzysku części i ostatecznie surowców.

Jak duży jest obecnie problem elektroodpadów i ile wartościowych materiałów tracimy?

Według ITU i UNITAR w 2022 roku na świecie powstało rekordowe 62 mln ton elektroodpadów. Zaledwie około 13,8 mln ton zostało udokumentowanych jako właściwie zebrane i poddane recyklingowi, co daje wspomniane 22,3%. W całej masie elektroodpadów znajdowało się około 31 mln ton metali. Organizacje ONZ szacowały, że w niewłaściwie zagospodarowanym sprzęcie utracono naturalne zasoby o wartości około 62 mld dolarów. Skala problemu nadal rośnie - ilość wyrzucanej elektroniki zwiększa się niemal pięć razy szybciej niż ilość właściwie dokumentowanego recyklingu. Jeśli trend nie zostanie odwrócony, w 2030 roku świat może produkować około 82 mln ton elektroodpadów rocznie.

Szczególnie nieefektywnie odzyskiwane są niektóre metale strategiczne. Global E-waste Monitor wskazywał, że recykling elektroodpadów pokrywa zaledwie około 1% zapotrzebowania na pierwiastki ziem rzadkich. Problem nie wynika wyłącznie z technologii recyklingu. Ogromna liczba urządzeń w ogóle nie trafia do systemu. Stare telefony przechowywane przez lata w domach są często niewidoczne dla statystyk zbiórki i nie mogą zostać ani ponownie sprzedane, ani wykorzystane jako źródło części. Dlatego coraz więcej programów odkupu i wymiany sprzętu oferuje użytkownikom nawet stosunkowo niewielkie kwoty za bardzo stare urządzenia. Badania ETH Zurich sugerują przy tym, że jednym z najważniejszych sposobów zwiększenia zwrotów jest po prostu maksymalne uproszczenie procesu oddawania telefonu - łatwy dostęp okazuje się skuteczniejszy niż samo informowanie o korzyściach ekologicznych.

Czy boom AI rzeczywiście może poprawić recykling elektroniki, czy tylko stworzy jeszcze więcej elektroodpadów?

Oba scenariusze mogą zachodzić jednocześnie. AI przyspiesza cykl inwestycji w centra danych, serwery i nowe urządzenia, co oznacza powstawanie kolejnych ogromnych ilości sprzętu, który prędzej czy później stanie się odpadem. Centra danych regularnie wymieniają akceleratory na nowsze generacje, a urządzenia konsumenckie coraz częściej otrzymują funkcje AI wymagające mocniejszych procesorów i większej ilości pamięci. W efekcie sztuczna inteligencja może pogłębiać światowy problem elektroodpadów. Z drugiej strony ten sam boom podnosi ceny części i wielu materiałów, tworząc znacznie większą zachętę finansową do odzyskiwania tego, co wcześniej było ignorowane. Rynek zaczyna więc traktować zużytą elektronikę nie tylko jako kosztowny odpad, ale jako magazyn gotowych komponentów i surowców.

Najbardziej prawdopodobny kierunek to rozwój całego łańcucha ponownego wykorzystania. Najpierw telefon będzie pozostawał dłużej u pierwszego właściciela, później trafi na rynek używany, następnie zostanie odnowiony lub rozebrany na części, a dopiero na samym końcu jego materiały zostaną odzyskane w zakładzie recyklingowym. Wysokie ceny nowych smartfonów oraz niedobór komponentów już zwiększają atrakcyjność tego modelu. Jeżeli równocześnie poprawią się technologie odzysku metali oraz systemy zbiórki, AI może paradoksalnie sprawić, że stary telefon zacznie być postrzegany nie jako śmieć, lecz jako zasób. Nie będzie to wyłącznie efekt ekologicznej świadomości. W praktyce największą zmianę może przynieść ekonomia - kiedy złoto, miedź, pamięć i części stają się droższe, wyrzucanie sprawnej lub możliwej do przetworzenia elektroniki po prostu coraz mniej się opłaca.